Kundali IQ

Home › Exam notes › REET › समास

समास

Hindi Language & Pedagogy

Useful for: REET, UPTET, BPSC TRE, Assistant Teacher Recruitment (Super TET), Bihar STET, OSSC RHT — Regular High School Teacher, BPSC Head Teacher / Headmaster, Bihar TET / CTET Route

and 8 more exams

MP Teacher — High/Higher Secondary / Varg 1, MP Teacher — Middle / Varg 2, MP Teacher — Primary / Varg 3, REET Mains / 3rd Grade Teacher, Rajasthan 1st Grade School Lecturer, Rajasthan 2nd Grade Senior Teacher, UP LT Grade / GIC Lecturer, UP TGT / PGT

Overview

दो या अधिक शब्दों के मेल से बने नए सार्थक शब्द को समास कहते हैं; समस्त पद को अलग करना विग्रह कहलाता है।

Key points

  • अव्ययीभाव: पूर्वपद अव्यय और प्रधान — यथाशक्ति, प्रतिदिन।
  • तत्पुरुष: उत्तरपद प्रधान — राजपुत्र (राजा का पुत्र)।
  • कर्मधारय: विशेषण-विशेष्य या उपमान-उपमेय — नीलकमल, चंद्रमुख।
  • द्विगु: पूर्वपद संख्यावाचक — त्रिभुवन, चौराहा।
  • द्वंद्व: दोनों पद प्रधान — माता-पिता, दाल-रोटी।
  • बहुव्रीहि: कोई अन्य पद प्रधान — लंबोदर (गणेश), दशानन (रावण)।

Explanation

  • एक ही शब्द प्रसंग के अनुसार अलग समास हो सकता है: नीलकंठ — नीला कंठ (कर्मधारय), नीला है कंठ जिसका अर्थात् शिव (बहुव्रीहि)।
  • संधि में वर्णों का मेल होता है, समास में शब्दों का।
  • तत्पुरुष के उपभेद कारक-चिह्नों के आधार पर बनते हैं।
  • विग्रह करना समास पहचानने का सबसे विश्वसनीय तरीका है।
  • कक्षा में पाठ के शब्दों से समास पहचान करवाना प्रभावी है।

Step by step

  1. प्रश्न में पूछे गए नियम या भेद को पहचानें।
  2. उदाहरण का विग्रह या विश्लेषण करें।
  3. विकल्पों को नियम से मिलाकर सही उत्तर चुनें।

Examples

  • "यथाशक्ति" → शक्ति के अनुसार → अव्ययीभाव।
  • "पीतांबर" → पीला है अंबर जिसका (कृष्ण) → बहुव्रीहि।
  • "पंचवटी" → पाँच वटों का समूह → द्विगु।

Traps and advanced points

  • Trap: संधि और समास को एक मानना।
  • Trap: बहुव्रीहि और कर्मधारय में प्रसंग की अनदेखी।
  • Trap: बिना विग्रह के अनुमान से उत्तर देना।

Quick revision

  • छह भेद: अव्ययीभाव, तत्पुरुष, कर्मधारय, द्विगु, द्वंद्व, बहुव्रीहि।
  • प्रधान पद से पहचान।
  • विग्रह से जाँच।

Practice MCQs

  1. ‘दिन’ का पर्यायवाची शब्द कौन-सा है?

    1. जलधि
    2. दिवस
    3. निशा
    4. नृप

    Read chapter notes · Similar questions

    Show answer

    Answer: (b) दिवस. ‘दिवस’, ‘दिन’ का पर्यायवाची (समानार्थी) शब्द है।

  2. ‘आशा’ का विलोम शब्द क्या है?

    1. अज्ञान
    2. निराशा
    3. अधर्म
    4. अंत

    Read chapter notes · Similar questions

    Show answer

    Answer: (b) निराशा. ‘आशा’ का विलोम ‘निराशा’ है।

  3. "हाथी" का स्त्रीलिंग है —

    1. हाथिनी
    2. हथिनी
    3. हाथीन
    4. हथीन

    Read chapter notes · Similar questions

    Show answer

    Answer: (b) हथिनी. हाथी → हथिनी।

  4. ‘बालक’ (अकारान्त-पुंलिङ्ग) शब्दस्य सम्बोधनम्, एकवचनम् किम्?

    1. हे बालक
    2. बालकानाम्
    3. बालकान्
    4. बालकस्य

    Read chapter notes · Similar questions

    Show answer

    Answer: (a) हे बालक. ‘बालक’ शब्दस्य सम्बोधनम्, एकवचनम् — ‘हे बालक’।

  5. "पेड़" का पर्यायवाची है —

    1. वृक्ष
    2. पुष्प
    3. पत्र
    4. फल

    Read chapter notes · Similar questions

    Show answer

    Answer: (a) वृक्ष. पेड़ = वृक्ष, तरु।

  6. ‘मुद्राराक्षसम्’ इति ग्रन्थस्य रचयिता कः?

    1. भारविः
    2. विष्णुशर्मा
    3. विशाखदत्तः
    4. शूद्रकः

    Read chapter notes · Similar questions

    Show answer

    Answer: (c) विशाखदत्तः. ‘मुद्राराक्षसम्’ इति ग्रन्थस्य रचयिता विशाखदत्तः।

  7. "लड़का" का स्त्रीलिंग है —

    1. लड़की
    2. लड़कियाँ
    3. लड़के
    4. लड़कापन

    Read chapter notes · Similar questions

    Show answer

    Answer: (a) लड़की. लड़का → लड़की।

  8. ‘महेश’ (महा + ईश) में कौन-सी संधि है?

    1. गुण संधि
    2. वृद्धि संधि
    3. अयादि संधि
    4. यण संधि

    Read chapter notes · Similar questions

    Show answer

    Answer: (a) गुण संधि. ‘महेश’ = महा + ईश; यहाँ गुण संधि है।

  9. इनमें से कौन-सी गद्य की कथात्मक विधा है?

    1. दोहा
    2. सवैया
    3. छंद
    4. उपन्यास

    Read chapter notes · Similar questions

    Show answer

    Answer: (d) उपन्यास. उपन्यास गद्य की कथात्मक विधा है; अन्य विकल्प पद्य या छंद से संबंधित हैं।

  10. "सुंदर लड़की गाती है" में विशेषण है —

    1. लड़की
    2. सुंदर
    3. गाती
    4. है

    Read chapter notes · Similar questions

    Show answer

    Answer: (b) सुंदर. "सुंदर" लड़की की विशेषता बताता है।

  11. "गाय" का बहुवचन है —

    1. गायें
    2. गायों
    3. गाए
    4. गायाँ

    Read chapter notes · Similar questions

    Show answer

    Answer: (a) गायें. स्त्रीलिंग "गाय" का बहुवचन "गायें"।

  12. ‘मृच्छकटिकम्’ इति ग्रन्थस्य रचयिता कः?

    1. नारायणपण्डितः
    2. शूद्रकः
    3. भासः
    4. वेदव्यासः

    Read chapter notes · Similar questions

    Show answer

    Answer: (b) शूद्रकः. ‘मृच्छकटिकम्’ इति ग्रन्थस्य रचयिता शूद्रकः।

  13. "पुस्तक" का बहुवचन है —

    1. पुस्तको
    2. पुस्तकें
    3. पुस्तकाएँ
    4. पुस्तकों

    Read chapter notes · Similar questions

    Show answer

    Answer: (b) पुस्तकें. स्त्रीलिंग शब्द "पुस्तक" का बहुवचन "पुस्तकें" होता है।

  14. ‘सूर्योदय’ (सूर्य + उदय) में कौन-सी संधि है?

    1. दीर्घ संधि
    2. व्यंजन संधि
    3. विसर्ग संधि
    4. गुण संधि

    Read chapter notes · Similar questions

    Show answer

    Answer: (d) गुण संधि. ‘सूर्योदय’ = सूर्य + उदय; यहाँ गुण संधि है।

  15. ‘दशानन’ में कौन-सा समास है?

    1. तत्पुरुष समास
    2. बहुव्रीहि समास
    3. अव्ययीभाव समास
    4. कर्मधारय समास

    Read chapter notes · Similar questions

    Show answer

    Answer: (b) बहुव्रीहि समास. ‘दशानन’ का विग्रह ‘दस हैं आनन जिसके अर्थात् रावण’ है, इसलिए यह बहुव्रीहि समास है।

More topics in this chapter

Notes and questions are written by Kundali IQ for practice. They are not official papers; always check the latest official notification for the syllabus and pattern.