Home › Exam notes › REET › कारक, काल और वाच्य
कारक, काल और वाच्य
Hindi Language & Pedagogy
Useful for: REET, UPTET, BPSC TRE, Assistant Teacher Recruitment (Super TET), Bihar STET, OSSC RHT — Regular High School Teacher, BPSC Head Teacher / Headmaster, Bihar TET / CTET Route
Overview
कारक संज्ञा या सर्वनाम का क्रिया से संबंध बताता है; काल क्रिया का समय बताता है; वाच्य बताता है कि क्रिया का प्रधान विषय कर्ता है, कर्म है या भाव।
Key points
- कर्ता (ने), कर्म (को), करण (से, द्वारा), संप्रदान (को, के लिए), अपादान (से — अलग होना), संबंध (का, के, की), अधिकरण (में, पर), संबोधन (हे, अरे)।
- "से" करण में साधन बताता है और अपादान में अलग होना।
- काल के तीन भेद: भूत, वर्तमान, भविष्य।
- कर्तृवाच्य में कर्ता प्रधान होता है: राम पत्र लिखता है।
- कर्मवाच्य में कर्म प्रधान होता है: राम द्वारा पत्र लिखा गया।
- भाववाच्य में भाव प्रधान होता है: मुझसे चला नहीं जाता।
Explanation
- संप्रदान "देने" के भाव में आता है।
- भाववाच्य प्रायः अकर्मक क्रियाओं से बनता है।
- काल के उपभेद (सामान्य, अपूर्ण, पूर्ण) अर्थ को स्पष्ट करते हैं।
- वाच्य-परिवर्तन में क्रिया का रूप बदलता है।
- कारक की पहचान के लिए प्रश्न पूछें — किसने, किसको, किससे।
Step by step
- प्रश्न में पूछे गए नियम या भेद को पहचानें।
- उदाहरण का विग्रह या विश्लेषण करें।
- विकल्पों को नियम से मिलाकर सही उत्तर चुनें।
Examples
- "पेड़ से पत्ता गिरा" → अपादान कारक।
- "चाकू से फल काटा" → करण कारक।
- "बच्चों से हँसा नहीं गया" → भाववाच्य।
Traps and advanced points
- Trap: "से" के दोनों अर्थ मिलाना।
- Trap: कर्मवाच्य और भाववाच्य में भ्रम।
- Trap: संबोधन को कारक न मानना।
Quick revision
- आठ कारक और चिह्न।
- तीन काल।
- कर्तृ, कर्म, भाव वाच्य।
Practice MCQs
"अंधेरा" का विलोम है —
- रात
- उजाला
- काला
- छाया
Read chapter notes · Similar questions
Show answer
Answer: (b) उजाला. अंधेरा ↔ उजाला।
कालिदासेन सह परम्परया सम्बद्धं प्रसिद्धं नाटकं किम्?
- अभिज्ञानशाकुन्तलम्
- अर्थशास्त्रम्
- अष्टाध्यायी
- चरकसंहिता
Read chapter notes · Similar questions
Show answer
Answer: (a) अभिज्ञानशाकुन्तलम्. अभिज्ञानशाकुन्तलम् कालिदासस्य प्रसिद्धं संस्कृतनाटकम् अस्ति।
‘आदि’ का विलोम शब्द क्या है?
- पराजय
- अंत
- दोष
- अज्ञान
Read chapter notes · Similar questions
Show answer
Answer: (b) अंत. ‘आदि’ का विलोम ‘अंत’ है।
‘देशभक्ति’ में कौन-सा समास है?
- कर्मधारय समास
- तत्पुरुष समास
- द्वंद्व समास
- द्विगु समास
Read chapter notes · Similar questions
Show answer
Answer: (b) तत्पुरुष समास. ‘देशभक्ति’ का विग्रह ‘देश के प्रति भक्ति’ है, इसलिए यह तत्पुरुष समास है।
"उत्तर" (दिशा) का विलोम है —
- पूर्व
- पश्चिम
- दक्षिण
- ऊपर
Read chapter notes · Similar questions
Show answer
Answer: (c) दक्षिण. दिशा के अर्थ में उत्तर ↔ दक्षिण।
‘समुद्र’ का पर्यायवाची शब्द कौन-सा है?
- नारी
- दिनकर
- पंकज
- जलधि
Read chapter notes · Similar questions
Show answer
Answer: (d) जलधि. ‘जलधि’, ‘समुद्र’ का पर्यायवाची (समानार्थी) शब्द है।
‘गमिष्यति’ (गम् धातुः) इति पदे कः लकारः?
- लृट्लकारः (भविष्यत्कालः)
- लोट्लकारः (आज्ञार्थः)
- विधिलिङ्लकारः (विध्यर्थः)
- लट्लकारः (वर्तमानकालः)
Read chapter notes · Similar questions
Show answer
Answer: (a) लृट्लकारः (भविष्यत्कालः). ‘गमिष्यति’ इति गम् धातोः लृट्लकारः (भविष्यत्कालः) प्रथमपुरुष-एकवचनरूपम्।
"बच्चा" का बहुवचन है —
- बच्चे
- बच्चों
- बच्चाएँ
- बच्चियाँ
Read chapter notes · Similar questions
Show answer
Answer: (a) बच्चे. आकारांत पुल्लिंग "बच्चा" → "बच्चे"।
‘आस्तिक’ का विलोम शब्द क्या है?
- नास्तिक
- व्यय
- दोष
- पुण्य
Read chapter notes · Similar questions
Show answer
Answer: (a) नास्तिक. ‘आस्तिक’ का विलोम ‘नास्तिक’ है।
‘गच्छतः’ (गम् धातुः, लट्लकारः) इति पदे कः पुरुषः किं वचनं च?
- उत्तमपुरुषः, बहुवचनम्
- प्रथमपुरुषः, द्विवचनम्
- मध्यमपुरुषः, एकवचनम्
- मध्यमपुरुषः, बहुवचनम्
Read chapter notes · Similar questions
Show answer
Answer: (b) प्रथमपुरुषः, द्विवचनम्. ‘गच्छतः’ — प्रथमपुरुषः, द्विवचनम्।
‘परमात्मा’ (परम + आत्मा) में कौन-सी संधि है?
- गुण संधि
- दीर्घ संधि
- विसर्ग संधि
- यण संधि
Read chapter notes · Similar questions
Show answer
Answer: (b) दीर्घ संधि. ‘परमात्मा’ = परम + आत्मा; यहाँ दीर्घ संधि है।
"सच" का विलोम है —
- सत्य
- झूठ
- सही
- पक्का
Read chapter notes · Similar questions
Show answer
Answer: (b) झूठ. सच ↔ झूठ।
भी-धातोः योगे (भयहेतौ) का विभक्तिः भवति?
- पञ्चमी विभक्तिः
- द्वितीया विभक्तिः
- तृतीया विभक्तिः
- सप्तमी विभक्तिः
Read chapter notes · Similar questions
Show answer
Answer: (a) पञ्चमी विभक्तिः. भी-धातोः योगे (भयहेतौ) पञ्चमी विभक्तिः भवति। उदाहरणम् — बालकः सिंहात् बिभेति।
हिंदी वर्णमाला में परंपरागत रूप से कितने स्वर माने जाते हैं?
- 10
- 11
- 13
- 33
Read chapter notes · Similar questions
Show answer
Answer: (b) 11. अ, आ, इ, ई, उ, ऊ, ऋ, ए, ऐ, ओ, औ — कुल 11 स्वर।
‘आँख’ का पर्यायवाची शब्द कौन-सा है?
- नयन
- देह
- अनल
- शशि
Read chapter notes · Similar questions
Show answer
Answer: (a) नयन. ‘नयन’, ‘आँख’ का पर्यायवाची (समानार्थी) शब्द है।
More topics in this chapter
Notes and questions are written by Kundali IQ for practice. They are not official papers; always check the latest official notification for the syllabus and pattern.