Kundali IQ

Home › Exam notes › REET › कारक, काल और वाच्य

कारक, काल और वाच्य

Hindi Language & Pedagogy

Useful for: REET, UPTET, BPSC TRE, Assistant Teacher Recruitment (Super TET), Bihar STET, OSSC RHT — Regular High School Teacher, BPSC Head Teacher / Headmaster, Bihar TET / CTET Route

and 8 more exams

MP Teacher — High/Higher Secondary / Varg 1, MP Teacher — Middle / Varg 2, MP Teacher — Primary / Varg 3, REET Mains / 3rd Grade Teacher, Rajasthan 1st Grade School Lecturer, Rajasthan 2nd Grade Senior Teacher, UP LT Grade / GIC Lecturer, UP TGT / PGT

Overview

कारक संज्ञा या सर्वनाम का क्रिया से संबंध बताता है; काल क्रिया का समय बताता है; वाच्य बताता है कि क्रिया का प्रधान विषय कर्ता है, कर्म है या भाव।

Key points

  • कर्ता (ने), कर्म (को), करण (से, द्वारा), संप्रदान (को, के लिए), अपादान (से — अलग होना), संबंध (का, के, की), अधिकरण (में, पर), संबोधन (हे, अरे)।
  • "से" करण में साधन बताता है और अपादान में अलग होना।
  • काल के तीन भेद: भूत, वर्तमान, भविष्य।
  • कर्तृवाच्य में कर्ता प्रधान होता है: राम पत्र लिखता है।
  • कर्मवाच्य में कर्म प्रधान होता है: राम द्वारा पत्र लिखा गया।
  • भाववाच्य में भाव प्रधान होता है: मुझसे चला नहीं जाता।

Explanation

  • संप्रदान "देने" के भाव में आता है।
  • भाववाच्य प्रायः अकर्मक क्रियाओं से बनता है।
  • काल के उपभेद (सामान्य, अपूर्ण, पूर्ण) अर्थ को स्पष्ट करते हैं।
  • वाच्य-परिवर्तन में क्रिया का रूप बदलता है।
  • कारक की पहचान के लिए प्रश्न पूछें — किसने, किसको, किससे।

Step by step

  1. प्रश्न में पूछे गए नियम या भेद को पहचानें।
  2. उदाहरण का विग्रह या विश्लेषण करें।
  3. विकल्पों को नियम से मिलाकर सही उत्तर चुनें।

Examples

  • "पेड़ से पत्ता गिरा" → अपादान कारक।
  • "चाकू से फल काटा" → करण कारक।
  • "बच्चों से हँसा नहीं गया" → भाववाच्य।

Traps and advanced points

  • Trap: "से" के दोनों अर्थ मिलाना।
  • Trap: कर्मवाच्य और भाववाच्य में भ्रम।
  • Trap: संबोधन को कारक न मानना।

Quick revision

  • आठ कारक और चिह्न।
  • तीन काल।
  • कर्तृ, कर्म, भाव वाच्य।

Practice MCQs

  1. "अंधेरा" का विलोम है —

    1. रात
    2. उजाला
    3. काला
    4. छाया

    Read chapter notes · Similar questions

    Show answer

    Answer: (b) उजाला. अंधेरा ↔ उजाला।

  2. कालिदासेन सह परम्परया सम्बद्धं प्रसिद्धं नाटकं किम्?

    1. अभिज्ञानशाकुन्तलम्
    2. अर्थशास्त्रम्
    3. अष्टाध्यायी
    4. चरकसंहिता

    Read chapter notes · Similar questions

    Show answer

    Answer: (a) अभिज्ञानशाकुन्तलम्. अभिज्ञानशाकुन्तलम् कालिदासस्य प्रसिद्धं संस्कृतनाटकम् अस्ति।

  3. ‘आदि’ का विलोम शब्द क्या है?

    1. पराजय
    2. अंत
    3. दोष
    4. अज्ञान

    Read chapter notes · Similar questions

    Show answer

    Answer: (b) अंत. ‘आदि’ का विलोम ‘अंत’ है।

  4. ‘देशभक्ति’ में कौन-सा समास है?

    1. कर्मधारय समास
    2. तत्पुरुष समास
    3. द्वंद्व समास
    4. द्विगु समास

    Read chapter notes · Similar questions

    Show answer

    Answer: (b) तत्पुरुष समास. ‘देशभक्ति’ का विग्रह ‘देश के प्रति भक्ति’ है, इसलिए यह तत्पुरुष समास है।

  5. "उत्तर" (दिशा) का विलोम है —

    1. पूर्व
    2. पश्चिम
    3. दक्षिण
    4. ऊपर

    Read chapter notes · Similar questions

    Show answer

    Answer: (c) दक्षिण. दिशा के अर्थ में उत्तर ↔ दक्षिण।

  6. ‘समुद्र’ का पर्यायवाची शब्द कौन-सा है?

    1. नारी
    2. दिनकर
    3. पंकज
    4. जलधि

    Read chapter notes · Similar questions

    Show answer

    Answer: (d) जलधि. ‘जलधि’, ‘समुद्र’ का पर्यायवाची (समानार्थी) शब्द है।

  7. ‘गमिष्यति’ (गम् धातुः) इति पदे कः लकारः?

    1. लृट्लकारः (भविष्यत्कालः)
    2. लोट्लकारः (आज्ञार्थः)
    3. विधिलिङ्लकारः (विध्यर्थः)
    4. लट्लकारः (वर्तमानकालः)

    Read chapter notes · Similar questions

    Show answer

    Answer: (a) लृट्लकारः (भविष्यत्कालः). ‘गमिष्यति’ इति गम् धातोः लृट्लकारः (भविष्यत्कालः) प्रथमपुरुष-एकवचनरूपम्।

  8. "बच्चा" का बहुवचन है —

    1. बच्चे
    2. बच्चों
    3. बच्चाएँ
    4. बच्चियाँ

    Read chapter notes · Similar questions

    Show answer

    Answer: (a) बच्चे. आकारांत पुल्लिंग "बच्चा" → "बच्चे"।

  9. ‘आस्तिक’ का विलोम शब्द क्या है?

    1. नास्तिक
    2. व्यय
    3. दोष
    4. पुण्य

    Read chapter notes · Similar questions

    Show answer

    Answer: (a) नास्तिक. ‘आस्तिक’ का विलोम ‘नास्तिक’ है।

  10. ‘गच्छतः’ (गम् धातुः, लट्लकारः) इति पदे कः पुरुषः किं वचनं च?

    1. उत्तमपुरुषः, बहुवचनम्
    2. प्रथमपुरुषः, द्विवचनम्
    3. मध्यमपुरुषः, एकवचनम्
    4. मध्यमपुरुषः, बहुवचनम्

    Read chapter notes · Similar questions

    Show answer

    Answer: (b) प्रथमपुरुषः, द्विवचनम्. ‘गच्छतः’ — प्रथमपुरुषः, द्विवचनम्।

  11. ‘परमात्मा’ (परम + आत्मा) में कौन-सी संधि है?

    1. गुण संधि
    2. दीर्घ संधि
    3. विसर्ग संधि
    4. यण संधि

    Read chapter notes · Similar questions

    Show answer

    Answer: (b) दीर्घ संधि. ‘परमात्मा’ = परम + आत्मा; यहाँ दीर्घ संधि है।

  12. "सच" का विलोम है —

    1. सत्य
    2. झूठ
    3. सही
    4. पक्का

    Read chapter notes · Similar questions

    Show answer

    Answer: (b) झूठ. सच ↔ झूठ।

  13. भी-धातोः योगे (भयहेतौ) का विभक्तिः भवति?

    1. पञ्चमी विभक्तिः
    2. द्वितीया विभक्तिः
    3. तृतीया विभक्तिः
    4. सप्तमी विभक्तिः

    Read chapter notes · Similar questions

    Show answer

    Answer: (a) पञ्चमी विभक्तिः. भी-धातोः योगे (भयहेतौ) पञ्चमी विभक्तिः भवति। उदाहरणम् — बालकः सिंहात् बिभेति।

  14. हिंदी वर्णमाला में परंपरागत रूप से कितने स्वर माने जाते हैं?

    1. 10
    2. 11
    3. 13
    4. 33

    Read chapter notes · Similar questions

    Show answer

    Answer: (b) 11. अ, आ, इ, ई, उ, ऊ, ऋ, ए, ऐ, ओ, औ — कुल 11 स्वर।

  15. ‘आँख’ का पर्यायवाची शब्द कौन-सा है?

    1. नयन
    2. देह
    3. अनल
    4. शशि

    Read chapter notes · Similar questions

    Show answer

    Answer: (a) नयन. ‘नयन’, ‘आँख’ का पर्यायवाची (समानार्थी) शब्द है।

More topics in this chapter

Notes and questions are written by Kundali IQ for practice. They are not official papers; always check the latest official notification for the syllabus and pattern.