Home › Exam notes › REET › हिन्दी वर्ण, शब्द और वाक्य संरचना
हिन्दी वर्ण, शब्द और वाक्य संरचना
Hindi Language & Pedagogy
Useful for: REET, UPTET, BPSC TRE, Assistant Teacher Recruitment (Super TET), Bihar STET, OSSC RHT — Regular High School Teacher, BPSC Head Teacher / Headmaster, Bihar TET / CTET Route
Overview
वर्ण भाषा की सबसे छोटी ध्वनि-इकाई है; वर्णों से शब्द और शब्दों से वाक्य बनते हैं।
Key points
- हिन्दी में 11 स्वर (अ, आ, इ, ई, उ, ऊ, ऋ, ए, ऐ, ओ, औ) और क से ह तक 33 मूल व्यंजन हैं।
- संयुक्त व्यंजन: क्ष, त्र, ज्ञ, श्र।
- उत्पत्ति के आधार पर शब्द: तत्सम, तद्भव, देशज, विदेशी।
- रचना के आधार पर शब्द: रूढ़, यौगिक, योगरूढ़।
- रचना के आधार पर वाक्य: सरल, संयुक्त, मिश्र।
- अर्थ के आधार पर वाक्य के आठ भेद होते हैं (विधानवाचक, निषेधवाचक, प्रश्नवाचक आदि)।
Explanation
- तत्सम शब्द संस्कृत से बिना बदलाव के आते हैं (अग्नि); तद्भव बदले रूप में (आग)।
- योगरूढ़ शब्द विशेष अर्थ में रूढ़ हो जाते हैं (पंकज = कमल)।
- मिश्र वाक्य में एक प्रधान और एक या अधिक आश्रित उपवाक्य होते हैं।
- उच्चारण-स्थान के अनुसार व्यंजनों का वर्गीकरण उपयोगी है।
- शुद्ध वर्तनी के लिए वर्णों की सही पहचान आवश्यक है।
Step by step
- प्रश्न में पूछे गए नियम या भेद को पहचानें।
- उदाहरण का विग्रह या विश्लेषण करें।
- विकल्पों को नियम से मिलाकर सही उत्तर चुनें।
Examples
- "आग" तद्भव है, "अग्नि" तत्सम।
- "पंकज" योगरूढ़ शब्द है (कीचड़ में जन्मा → कमल)।
- "जब वर्षा हुई, तब हम घर लौटे" → मिश्र वाक्य।
Traps and advanced points
- Trap: स्वरों की संख्या गलत बताना।
- Trap: तत्सम और तद्भव में भ्रम।
- Trap: संयुक्त और मिश्र वाक्य को एक मानना।
Quick revision
- 11 स्वर, 33 मूल व्यंजन।
- तत्सम, तद्भव, देशज, विदेशी।
- सरल, संयुक्त, मिश्र वाक्य।
Practice MCQs
"पानी" का पर्यायवाची है —
- अनल
- जल
- पवन
- अग्नि
Read chapter notes · Similar questions
Show answer
Answer: (b) जल. पानी = जल, नीर, वारि; अनल/अग्नि = आग, पवन = हवा।
"चंद्रमा" का पर्यायवाची है —
- दिनकर
- शशि
- भानु
- रवि
Read chapter notes · Similar questions
Show answer
Answer: (b) शशि. शशि = चंद्रमा; दिनकर, भानु, रवि = सूर्य।
"मीठा" किस प्रकार का शब्द है?
- संज्ञा
- सर्वनाम
- विशेषण
- क्रिया
Read chapter notes · Similar questions
Show answer
Answer: (c) विशेषण. "मीठा" किसी वस्तु की विशेषता बताता है, इसलिए विशेषण है।
"विद्यालय" का सही संधि-विच्छेद है —
- विद्य + आलय
- विद्या + आलय
- विद्या + लय
- विद + यालय
Read chapter notes · Similar questions
Show answer
Answer: (b) विद्या + आलय. विद्या + आलय = विद्यालय (आ + आ = आ, दीर्घ संधि)।
‘सरल’ का विलोम शब्द क्या है?
- व्यय
- मरण
- अस्त
- जटिल
Read chapter notes · Similar questions
Show answer
Answer: (d) जटिल. ‘सरल’ का विलोम ‘जटिल’ है।
"दिन" का विलोम शब्द है —
- सुबह
- रात
- शाम
- दोपहर
Read chapter notes · Similar questions
Show answer
Answer: (b) रात. दिन ↔ रात।
"राम ने पत्र लिखा" वाक्य में क्रिया है —
- राम
- ने
- पत्र
- लिखा
Read chapter notes · Similar questions
Show answer
Answer: (d) लिखा. "लिखा" काम होने का बोध कराता है, इसलिए क्रिया है।
"वह धीरे-धीरे चलता है" में "धीरे-धीरे" है —
- संज्ञा
- विशेषण
- क्रियाविशेषण
- सर्वनाम
Read chapter notes · Similar questions
Show answer
Answer: (c) क्रियाविशेषण. "धीरे-धीरे" क्रिया (चलना) की विशेषता बताता है, इसलिए क्रियाविशेषण है।
‘पठनीयम्’ इति पदे कः प्रत्ययः?
- शतृ प्रत्ययः
- अनीयर् प्रत्ययः
- तव्यत् प्रत्ययः
- तुमुन् प्रत्ययः
Read chapter notes · Similar questions
Show answer
Answer: (b) अनीयर् प्रत्ययः. ‘पठनीयम्’ इति पदे अनीयर् प्रत्ययः।
"सूर्य" का पर्यायवाची है —
- दिनकर
- निशाकर
- सुधाकर
- हिमकर
Read chapter notes · Similar questions
Show answer
Answer: (a) दिनकर. दिनकर = सूर्य; निशाकर, सुधाकर, हिमकर = चंद्रमा।
‘गच्छामः’ (गम् धातुः, लट्लकारः) इति पदे कः पुरुषः किं वचनं च?
- मध्यमपुरुषः, द्विवचनम्
- मध्यमपुरुषः, एकवचनम्
- उत्तमपुरुषः, बहुवचनम्
- उत्तमपुरुषः, द्विवचनम्
Read chapter notes · Similar questions
Show answer
Answer: (c) उत्तमपुरुषः, बहुवचनम्. ‘गच्छामः’ — उत्तमपुरुषः, बहुवचनम्।
हिंदी में वाक्य के अंत में लगने वाला पूर्ण विराम चिह्न है —
- ,
- ।
- ?
- !
Read chapter notes · Similar questions
Show answer
Answer: (b) ।. पूर्ण विराम "।" वाक्य की समाप्ति दर्शाता है।
"गर्मी" का विलोम है —
- बारिश
- सर्दी
- धूप
- हवा
Read chapter notes · Similar questions
Show answer
Answer: (b) सर्दी. गर्मी ↔ सर्दी।
हिंदी व्याकरण में दो ध्वनियों/शब्दों के मेल से होने वाले ध्वनि-परिवर्तन को क्या कहा जाता है?
- संधि
- समास
- कारक
- वाच्य
Read chapter notes · Similar questions
Show answer
Answer: (a) संधि. संधि में दो ध्वनियों या शब्दों के मिलने पर ध्वनि-परिवर्तन होता है, जबकि समास में दो या अधिक पदों का संक्षिप्त संयुक्त रूप बनता है।
अपादानकारके का विभक्तिः भवति?
- पञ्चमी विभक्तिः
- षष्ठी विभक्तिः
- चतुर्थी विभक्तिः
- सप्तमी विभक्तिः
Read chapter notes · Similar questions
Show answer
Answer: (a) पञ्चमी विभक्तिः. अपादानकारके पञ्चमी विभक्तिः भवति। उदाहरणम् — वृक्षात् पत्रं पतति।
More topics in this chapter
Notes and questions are written by Kundali IQ for practice. They are not official papers; always check the latest official notification for the syllabus and pattern.