Kundali IQ

Home › Exam notes › REET › हिन्दी वर्ण, शब्द और वाक्य संरचना

हिन्दी वर्ण, शब्द और वाक्य संरचना

Hindi Language & Pedagogy

Useful for: REET, UPTET, BPSC TRE, Assistant Teacher Recruitment (Super TET), Bihar STET, OSSC RHT — Regular High School Teacher, BPSC Head Teacher / Headmaster, Bihar TET / CTET Route

and 8 more exams

MP Teacher — High/Higher Secondary / Varg 1, MP Teacher — Middle / Varg 2, MP Teacher — Primary / Varg 3, REET Mains / 3rd Grade Teacher, Rajasthan 1st Grade School Lecturer, Rajasthan 2nd Grade Senior Teacher, UP LT Grade / GIC Lecturer, UP TGT / PGT

Overview

वर्ण भाषा की सबसे छोटी ध्वनि-इकाई है; वर्णों से शब्द और शब्दों से वाक्य बनते हैं।

Key points

  • हिन्दी में 11 स्वर (अ, आ, इ, ई, उ, ऊ, ऋ, ए, ऐ, ओ, औ) और क से ह तक 33 मूल व्यंजन हैं।
  • संयुक्त व्यंजन: क्ष, त्र, ज्ञ, श्र।
  • उत्पत्ति के आधार पर शब्द: तत्सम, तद्भव, देशज, विदेशी।
  • रचना के आधार पर शब्द: रूढ़, यौगिक, योगरूढ़।
  • रचना के आधार पर वाक्य: सरल, संयुक्त, मिश्र।
  • अर्थ के आधार पर वाक्य के आठ भेद होते हैं (विधानवाचक, निषेधवाचक, प्रश्नवाचक आदि)।

Explanation

  • तत्सम शब्द संस्कृत से बिना बदलाव के आते हैं (अग्नि); तद्भव बदले रूप में (आग)।
  • योगरूढ़ शब्द विशेष अर्थ में रूढ़ हो जाते हैं (पंकज = कमल)।
  • मिश्र वाक्य में एक प्रधान और एक या अधिक आश्रित उपवाक्य होते हैं।
  • उच्चारण-स्थान के अनुसार व्यंजनों का वर्गीकरण उपयोगी है।
  • शुद्ध वर्तनी के लिए वर्णों की सही पहचान आवश्यक है।

Step by step

  1. प्रश्न में पूछे गए नियम या भेद को पहचानें।
  2. उदाहरण का विग्रह या विश्लेषण करें।
  3. विकल्पों को नियम से मिलाकर सही उत्तर चुनें।

Examples

  • "आग" तद्भव है, "अग्नि" तत्सम।
  • "पंकज" योगरूढ़ शब्द है (कीचड़ में जन्मा → कमल)।
  • "जब वर्षा हुई, तब हम घर लौटे" → मिश्र वाक्य।

Traps and advanced points

  • Trap: स्वरों की संख्या गलत बताना।
  • Trap: तत्सम और तद्भव में भ्रम।
  • Trap: संयुक्त और मिश्र वाक्य को एक मानना।

Quick revision

  • 11 स्वर, 33 मूल व्यंजन।
  • तत्सम, तद्भव, देशज, विदेशी।
  • सरल, संयुक्त, मिश्र वाक्य।

Practice MCQs

  1. "पानी" का पर्यायवाची है —

    1. अनल
    2. जल
    3. पवन
    4. अग्नि

    Read chapter notes · Similar questions

    Show answer

    Answer: (b) जल. पानी = जल, नीर, वारि; अनल/अग्नि = आग, पवन = हवा।

  2. "चंद्रमा" का पर्यायवाची है —

    1. दिनकर
    2. शशि
    3. भानु
    4. रवि

    Read chapter notes · Similar questions

    Show answer

    Answer: (b) शशि. शशि = चंद्रमा; दिनकर, भानु, रवि = सूर्य।

  3. "मीठा" किस प्रकार का शब्द है?

    1. संज्ञा
    2. सर्वनाम
    3. विशेषण
    4. क्रिया

    Read chapter notes · Similar questions

    Show answer

    Answer: (c) विशेषण. "मीठा" किसी वस्तु की विशेषता बताता है, इसलिए विशेषण है।

  4. "विद्यालय" का सही संधि-विच्छेद है —

    1. विद्य + आलय
    2. विद्या + आलय
    3. विद्या + लय
    4. विद + यालय

    Read chapter notes · Similar questions

    Show answer

    Answer: (b) विद्या + आलय. विद्या + आलय = विद्यालय (आ + आ = आ, दीर्घ संधि)।

  5. ‘सरल’ का विलोम शब्द क्या है?

    1. व्यय
    2. मरण
    3. अस्त
    4. जटिल

    Read chapter notes · Similar questions

    Show answer

    Answer: (d) जटिल. ‘सरल’ का विलोम ‘जटिल’ है।

  6. "दिन" का विलोम शब्द है —

    1. सुबह
    2. रात
    3. शाम
    4. दोपहर

    Read chapter notes · Similar questions

    Show answer

    Answer: (b) रात. दिन ↔ रात।

  7. "राम ने पत्र लिखा" वाक्य में क्रिया है —

    1. राम
    2. ने
    3. पत्र
    4. लिखा

    Read chapter notes · Similar questions

    Show answer

    Answer: (d) लिखा. "लिखा" काम होने का बोध कराता है, इसलिए क्रिया है।

  8. "वह धीरे-धीरे चलता है" में "धीरे-धीरे" है —

    1. संज्ञा
    2. विशेषण
    3. क्रियाविशेषण
    4. सर्वनाम

    Read chapter notes · Similar questions

    Show answer

    Answer: (c) क्रियाविशेषण. "धीरे-धीरे" क्रिया (चलना) की विशेषता बताता है, इसलिए क्रियाविशेषण है।

  9. ‘पठनीयम्’ इति पदे कः प्रत्ययः?

    1. शतृ प्रत्ययः
    2. अनीयर् प्रत्ययः
    3. तव्यत् प्रत्ययः
    4. तुमुन् प्रत्ययः

    Read chapter notes · Similar questions

    Show answer

    Answer: (b) अनीयर् प्रत्ययः. ‘पठनीयम्’ इति पदे अनीयर् प्रत्ययः।

  10. "सूर्य" का पर्यायवाची है —

    1. दिनकर
    2. निशाकर
    3. सुधाकर
    4. हिमकर

    Read chapter notes · Similar questions

    Show answer

    Answer: (a) दिनकर. दिनकर = सूर्य; निशाकर, सुधाकर, हिमकर = चंद्रमा।

  11. ‘गच्छामः’ (गम् धातुः, लट्लकारः) इति पदे कः पुरुषः किं वचनं च?

    1. मध्यमपुरुषः, द्विवचनम्
    2. मध्यमपुरुषः, एकवचनम्
    3. उत्तमपुरुषः, बहुवचनम्
    4. उत्तमपुरुषः, द्विवचनम्

    Read chapter notes · Similar questions

    Show answer

    Answer: (c) उत्तमपुरुषः, बहुवचनम्. ‘गच्छामः’ — उत्तमपुरुषः, बहुवचनम्।

  12. हिंदी में वाक्य के अंत में लगने वाला पूर्ण विराम चिह्न है —

    1. ,
    2. ।
    3. ?
    4. !

    Read chapter notes · Similar questions

    Show answer

    Answer: (b) ।. पूर्ण विराम "।" वाक्य की समाप्ति दर्शाता है।

  13. "गर्मी" का विलोम है —

    1. बारिश
    2. सर्दी
    3. धूप
    4. हवा

    Read chapter notes · Similar questions

    Show answer

    Answer: (b) सर्दी. गर्मी ↔ सर्दी।

  14. हिंदी व्याकरण में दो ध्वनियों/शब्दों के मेल से होने वाले ध्वनि-परिवर्तन को क्या कहा जाता है?

    1. संधि
    2. समास
    3. कारक
    4. वाच्य

    Read chapter notes · Similar questions

    Show answer

    Answer: (a) संधि. संधि में दो ध्वनियों या शब्दों के मिलने पर ध्वनि-परिवर्तन होता है, जबकि समास में दो या अधिक पदों का संक्षिप्त संयुक्त रूप बनता है।

  15. अपादानकारके का विभक्तिः भवति?

    1. पञ्चमी विभक्तिः
    2. षष्ठी विभक्तिः
    3. चतुर्थी विभक्तिः
    4. सप्तमी विभक्तिः

    Read chapter notes · Similar questions

    Show answer

    Answer: (a) पञ्चमी विभक्तिः. अपादानकारके पञ्चमी विभक्तिः भवति। उदाहरणम् — वृक्षात् पत्रं पतति।

More topics in this chapter

Notes and questions are written by Kundali IQ for practice. They are not official papers; always check the latest official notification for the syllabus and pattern.