Kundali IQ

Home › Exam notes › OSSC RHT — Regular High School Teacher › पर्याय, विलोम, अनेकार्थी और तत्सम-तद्भव

पर्याय, विलोम, अनेकार्थी और तत्सम-तद्भव

Hindi — Subject Knowledge (130 marks) · पर्याय, विलोम, अनेकार्थी और तत्सम-तद्भव

Useful for: OSSC RHT — Regular High School Teacher

Overview

शब्द-भंडार में पर्याय (समान अर्थ), विलोम (विपरीत अर्थ), अनेकार्थी (अनेक अर्थ) और तत्सम-तद्भव शब्दों की पहचान आती है।

Key points

  • पर्याय: जल — नीर, वारि, अंबु; सूर्य — दिनकर, भास्कर, रवि।
  • विलोम: आदि — अंत; उन्नति — अवनति; आस्तिक — नास्तिक।
  • अनेकार्थी: कर — हाथ, किरण, टैक्स; अंबर — आकाश, वस्त्र।
  • तत्सम-तद्भव: क्षेत्र — खेत, अग्नि — आग, दुग्ध — दूध, कर्म — काम।
  • पर्याय पूरी तरह समान नहीं होते; प्रयोग का संदर्भ महत्त्वपूर्ण है।
  • शब्द-भंडार पढ़ने और प्रयोग से बढ़ता है।

Explanation

  • उपसर्ग से विलोम बनते हैं (मान — अपमान)।
  • अनेकार्थी शब्द का अर्थ वाक्य से तय होता है।
  • तत्सम शब्द संस्कृत से अपरिवर्तित आते हैं।
  • शब्द-कोश का प्रयोग सिखाएँ।
  • शब्द-खेल शब्दावली बढ़ाते हैं।

Step by step

  1. प्रश्न में पूछे गए नियम, भेद या रचना को पहचानें।
  2. उदाहरण का विश्लेषण करें।
  3. विकल्पों को नियम से मिलाकर सही उत्तर चुनें।

Examples

  • "कर" — "उसने कर जोड़े" में अर्थ हाथ।
  • "आग" का तत्सम रूप → अग्नि।
  • "उन्नति" का विलोम → अवनति।

Traps and advanced points

  • Trap: तत्सम और तद्भव उलटना।
  • Trap: अनेकार्थी में संदर्भ की अनदेखी।
  • Trap: पर्याय को हर जगह समान मानना।

Quick revision

  • पर्याय, विलोम, अनेकार्थी।
  • तत्सम → तद्भव उदाहरण।
  • संदर्भ से अर्थ।

Practice MCQs

  1. ‘चौराहा’ में कौन-सा समास है?

    1. द्वंद्व समास
    2. तत्पुरुष समास
    3. द्विगु समास
    4. कर्मधारय समास

    Read chapter notes · Similar questions

    Show answer

    Answer: (c) द्विगु समास. ‘चौराहा’ का विग्रह ‘चार राहों का समूह’ है, इसलिए यह द्विगु समास है।

  2. ‘विजय’ का विलोम शब्द क्या है?

    1. पराजय
    2. हानि
    3. दोष
    4. निर्जीव

    Read chapter notes · Similar questions

    Show answer

    Answer: (a) पराजय. ‘विजय’ का विलोम ‘पराजय’ है।

  3. ‘मनोहर’ (मनः + हर) में कौन-सी संधि है?

    1. विसर्ग संधि
    2. वृद्धि संधि
    3. अयादि संधि
    4. व्यंजन संधि

    Read chapter notes · Similar questions

    Show answer

    Answer: (a) विसर्ग संधि. ‘मनोहर’ = मनः + हर; यहाँ विसर्ग संधि है।

  4. "वह", "तुम", "मैं" किस शब्द-भेद के उदाहरण हैं?

    1. संज्ञा
    2. सर्वनाम
    3. विशेषण
    4. अव्यय

    Read chapter notes · Similar questions

    Show answer

    Answer: (b) सर्वनाम. ये शब्द संज्ञा के स्थान पर आते हैं, इसलिए सर्वनाम हैं।

  5. ‘पठन्ति’ (पठ् धातुः, लट्लकारः) इति पदे कः पुरुषः किं वचनं च?

    1. उत्तमपुरुषः, बहुवचनम्
    2. प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
    3. उत्तमपुरुषः, द्विवचनम्
    4. प्रथमपुरुषः, द्विवचनम्

    Read chapter notes · Similar questions

    Show answer

    Answer: (b) प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्. ‘पठन्ति’ — प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्।

  6. ‘अवदत्’ (वद् धातुः) इति पदे कः लकारः?

    1. लृट्लकारः (भविष्यत्कालः)
    2. लट्लकारः (वर्तमानकालः)
    3. लङ्लकारः (भूतकालः)
    4. विधिलिङ्लकारः (विध्यर्थः)

    Read chapter notes · Similar questions

    Show answer

    Answer: (c) लङ्लकारः (भूतकालः). ‘अवदत्’ इति वद् धातोः लङ्लकारः (भूतकालः) प्रथमपुरुष-एकवचनरूपम्।

  7. ‘सूर्य’ का पर्यायवाची शब्द कौन-सा है?

    1. कनक
    2. नारी
    3. दिनकर
    4. गृह

    Read chapter notes · Similar questions

    Show answer

    Answer: (c) दिनकर. ‘दिनकर’, ‘सूर्य’ का पर्यायवाची (समानार्थी) शब्द है।

  8. ध्वनिनियमेन समीपस्थयोः वर्णयोः अथवा शब्दयोः संयोगः कः व्याकरणिकः व्यापारः कथ्यते?

    1. सन्धि
    2. समास
    3. कारक
    4. लकार

    Read chapter notes · Similar questions

    Show answer

    Answer: (a) सन्धि. सन्धिः वर्णयोः अथवा शब्दसीमायां ध्वनिनियमेन भवति यः संयोगः, तं बोधयति।

  9. ‘जगन्नाथ’ (जगत् + नाथ) में कौन-सी संधि है?

    1. विसर्ग संधि
    2. व्यंजन संधि
    3. गुण संधि
    4. यण संधि

    Read chapter notes · Similar questions

    Show answer

    Answer: (b) व्यंजन संधि. ‘जगन्नाथ’ = जगत् + नाथ; यहाँ व्यंजन संधि है।

  10. ‘गच्छथः’ (गम् धातुः, लट्लकारः) इति पदे कः पुरुषः किं वचनं च?

    1. मध्यमपुरुषः, द्विवचनम्
    2. प्रथमपुरुषः, द्विवचनम्
    3. उत्तमपुरुषः, बहुवचनम्
    4. उत्तमपुरुषः, एकवचनम्

    Read chapter notes · Similar questions

    Show answer

    Answer: (a) मध्यमपुरुषः, द्विवचनम्. ‘गच्छथः’ — मध्यमपुरुषः, द्विवचनम्।

  11. ‘गच्छामि’ (गम् धातुः, लट्लकारः) इति पदे कः पुरुषः किं वचनं च?

    1. मध्यमपुरुषः, एकवचनम्
    2. उत्तमपुरुषः, एकवचनम्
    3. उत्तमपुरुषः, बहुवचनम्
    4. प्रथमपुरुषः, द्विवचनम्

    Read chapter notes · Similar questions

    Show answer

    Answer: (b) उत्तमपुरुषः, एकवचनम्. ‘गच्छामि’ — उत्तमपुरुषः, एकवचनम्।

  12. अलम् (निषेधार्थे) योगे का विभक्तिः भवति?

    1. पञ्चमी विभक्तिः
    2. द्वितीया विभक्तिः
    3. चतुर्थी विभक्तिः
    4. तृतीया विभक्तिः

    Read chapter notes · Similar questions

    Show answer

    Answer: (d) तृतीया विभक्तिः. अलम् (निषेधार्थे) योगे तृतीया विभक्तिः भवति। उदाहरणम् — अलं विवादेन।

  13. संस्कृते क्रियापदानां काल-भावादि व्यक्तुं कः व्याकरणवर्गः प्रयुज्यते?

    1. सन्धि
    2. लकार
    3. समास
    4. विभक्ति

    Read chapter notes · Similar questions

    Show answer

    Answer: (b) लकार. लकाराः क्रियापदानां कालं भावं च व्यक्तुं प्रयुज्यन्ते।

  14. द्वयोः अथवा अधिकानां सम्बन्धितपदानां संक्षिप्तरूपेण यः योगः भवति, सः कः?

    1. सन्धि
    2. विभक्ति
    3. लकार
    4. समास

    Read chapter notes · Similar questions

    Show answer

    Answer: (d) समास. समासः सम्बन्धितपदानां अर्थसम्बन्धं संक्षिप्य एकं समस्तपदं निर्माति।

  15. ‘पठेत्’ (पठ् धातुः) इति पदे कः लकारः?

    1. लोट्लकारः (आज्ञार्थः)
    2. लृट्लकारः (भविष्यत्कालः)
    3. लङ्लकारः (भूतकालः)
    4. विधिलिङ्लकारः (विध्यर्थः)

    Read chapter notes · Similar questions

    Show answer

    Answer: (d) विधिलिङ्लकारः (विध्यर्थः). ‘पठेत्’ इति पठ् धातोः विधिलिङ्लकारः (विध्यर्थः) प्रथमपुरुष-एकवचनरूपम्।

Notes and questions are written by Kundali IQ for practice. They are not official papers; always check the latest official notification for the syllabus and pattern.