Kundali IQ

Home › Exam notes › OSSC RHT — Regular High School Teacher › अलंकार, रस और छंद

अलंकार, रस और छंद

Hindi — Subject Knowledge (130 marks) · अलंकार, रस और छंद

Useful for: OSSC RHT — Regular High School Teacher

Overview

अलंकार काव्य की शोभा बढ़ाते हैं, रस काव्य का आस्वाद है और छंद काव्य की लयबद्ध संरचना है।

Key points

  • शब्दालंकार: अनुप्रास, यमक, श्लेष; अर्थालंकार: उपमा, रूपक, उत्प्रेक्षा।
  • रस के अंग: स्थायी भाव, विभाव, अनुभाव, संचारी (व्यभिचारी) भाव।
  • नौ रस: शृंगार, हास्य, करुण, रौद्र, वीर, भयानक, वीभत्स, अद्भुत, शांत; वात्सल्य को दसवाँ रस माना जाता है।
  • दोहा: 13-11 मात्राएँ (पहले-तीसरे चरण में 13, दूसरे-चौथे में 11)।
  • चौपाई: प्रत्येक चरण में 16 मात्राएँ।
  • सोरठा दोहे का उलटा: 11-13 मात्राएँ।

Explanation

  • उपमा में "सा, सी, सम" जैसे वाचक शब्द आते हैं; रूपक में उपमेय-उपमान का अभेद।
  • उत्प्रेक्षा में "मनु, मानो, जनु" आते हैं।
  • यमक में एक शब्द अलग-अलग अर्थों में दोहराया जाता है।
  • रामचरितमानस में चौपाई और दोहा प्रमुख हैं।
  • उदाहरण याद रखने से पहचान आसान होती है।

Step by step

  1. प्रश्न में पूछे गए नियम, भेद या रचना को पहचानें।
  2. उदाहरण का विश्लेषण करें।
  3. विकल्पों को नियम से मिलाकर सही उत्तर चुनें।

Examples

  • "मुख चंद्रमा-सा सुंदर है" → उपमा।
  • "चरण-कमल बंदौं हरि राई" → रूपक।
  • "कनक कनक ते सौ गुनी मादकता अधिकाय" → यमक।

Traps and advanced points

  • Trap: उपमा और रूपक में भ्रम।
  • Trap: दोहा और सोरठा की मात्राएँ उलटना।
  • Trap: रस के अंग भूलना।

Quick revision

  • शब्दालंकार, अर्थालंकार।
  • नौ रस + वात्सल्य।
  • दोहा 13-11; चौपाई 16; सोरठा 11-13।

Practice MCQs

  1. ‘ज्ञान’ का विलोम शब्द क्या है?

    1. अज्ञान
    2. अधर्म
    3. अंत
    4. उत्तर

    Read chapter notes · Similar questions

    Show answer

    Answer: (a) अज्ञान. ‘ज्ञान’ का विलोम ‘अज्ञान’ है।

  2. अधिकरणकारके का विभक्तिः भवति?

    1. पञ्चमी विभक्तिः
    2. षष्ठी विभक्तिः
    3. सप्तमी विभक्तिः
    4. चतुर्थी विभक्तिः

    Read chapter notes · Similar questions

    Show answer

    Answer: (c) सप्तमी विभक्तिः. अधिकरणकारके सप्तमी विभक्तिः भवति। उदाहरणम् — छात्राः विद्यालये पठन्ति।

  3. ‘त्रिभुवन’ में कौन-सा समास है?

    1. कर्मधारय समास
    2. द्विगु समास
    3. द्वंद्व समास
    4. अव्ययीभाव समास

    Read chapter notes · Similar questions

    Show answer

    Answer: (b) द्विगु समास. ‘त्रिभुवन’ का विग्रह ‘तीन भुवनों का समूह’ है, इसलिए यह द्विगु समास है।

  4. ‘स्त्री’ का पर्यायवाची शब्द कौन-सा है?

    1. नारी
    2. गज
    3. देह
    4. दिवस

    Read chapter notes · Similar questions

    Show answer

    Answer: (a) नारी. ‘नारी’, ‘स्त्री’ का पर्यायवाची (समानार्थी) शब्द है।

  5. ‘अग्नि’ का पर्यायवाची शब्द कौन-सा है?

    1. अनल
    2. नृप
    3. निशा
    4. नयन

    Read chapter notes · Similar questions

    Show answer

    Answer: (a) अनल. ‘अनल’, ‘अग्नि’ का पर्यायवाची (समानार्थी) शब्द है।

  6. ‘लिखेत्’ (लिख् धातुः) इति पदे कः लकारः?

    1. विधिलिङ्लकारः (विध्यर्थः)
    2. लङ्लकारः (भूतकालः)
    3. लृट्लकारः (भविष्यत्कालः)
    4. लट्लकारः (वर्तमानकालः)

    Read chapter notes · Similar questions

    Show answer

    Answer: (a) विधिलिङ्लकारः (विध्यर्थः). ‘लिखेत्’ इति लिख् धातोः विधिलिङ्लकारः (विध्यर्थः) प्रथमपुरुष-एकवचनरूपम्।

  7. ‘मेघदूतम्’ इति ग्रन्थस्य रचयिता कः?

    1. पाणिनिः
    2. भारविः
    3. बाणभट्टः
    4. कालिदासः

    Read chapter notes · Similar questions

    Show answer

    Answer: (d) कालिदासः. ‘मेघदूतम्’ इति ग्रन्थस्य रचयिता कालिदासः।

  8. किस प्रक्रिया में समस्त पद को उसके अवयवों में खोलकर उनके अर्थ-संबंध को स्पष्ट किया जाता है?

    1. संधि-विच्छेद
    2. काल परिवर्तन
    3. वाच्य परिवर्तन
    4. समास-विग्रह

    Read chapter notes · Similar questions

    Show answer

    Answer: (d) समास-विग्रह. समास-विग्रह समस्त पद को खोलकर उसके अवयवों और उनके अर्थ-संबंध को स्पष्ट करता है।

  9. संज्ञा के स्थान पर प्रयुक्त शब्द किस शब्द-भेद में आता है?

    1. क्रिया
    2. अव्यय
    3. सर्वनाम
    4. विशेषण

    Read chapter notes · Similar questions

    Show answer

    Answer: (c) सर्वनाम. सर्वनाम संज्ञा या संज्ञा-पद के स्थान पर प्रयुक्त होता है।

  10. ‘जीवन’ का विलोम शब्द क्या है?

    1. निराशा
    2. पराजय
    3. विनाश
    4. मरण

    Read chapter notes · Similar questions

    Show answer

    Answer: (d) मरण. ‘जीवन’ का विलोम ‘मरण’ है।

  11. ‘जगदीशः’ इति पदे कः सन्धिः अस्ति?

    1. विसर्गसन्धिः
    2. व्यञ्जनसन्धिः
    3. गुणसन्धिः
    4. अयादिसन्धिः

    Read chapter notes · Similar questions

    Show answer

    Answer: (b) व्यञ्जनसन्धिः. ‘जगदीशः’ = जगत् + ईशः; अत्र व्यञ्जनसन्धिः।

Notes and questions are written by Kundali IQ for practice. They are not official papers; always check the latest official notification for the syllabus and pattern.