Home › Exam notes › OSSC RHT — Regular High School Teacher › अलंकार, रस और छंद
अलंकार, रस और छंद
Hindi — Subject Knowledge (130 marks) · अलंकार, रस और छंद
Useful for: OSSC RHT — Regular High School Teacher
Overview
अलंकार काव्य की शोभा बढ़ाते हैं, रस काव्य का आस्वाद है और छंद काव्य की लयबद्ध संरचना है।
Key points
- शब्दालंकार: अनुप्रास, यमक, श्लेष; अर्थालंकार: उपमा, रूपक, उत्प्रेक्षा।
- रस के अंग: स्थायी भाव, विभाव, अनुभाव, संचारी (व्यभिचारी) भाव।
- नौ रस: शृंगार, हास्य, करुण, रौद्र, वीर, भयानक, वीभत्स, अद्भुत, शांत; वात्सल्य को दसवाँ रस माना जाता है।
- दोहा: 13-11 मात्राएँ (पहले-तीसरे चरण में 13, दूसरे-चौथे में 11)।
- चौपाई: प्रत्येक चरण में 16 मात्राएँ।
- सोरठा दोहे का उलटा: 11-13 मात्राएँ।
Explanation
- उपमा में "सा, सी, सम" जैसे वाचक शब्द आते हैं; रूपक में उपमेय-उपमान का अभेद।
- उत्प्रेक्षा में "मनु, मानो, जनु" आते हैं।
- यमक में एक शब्द अलग-अलग अर्थों में दोहराया जाता है।
- रामचरितमानस में चौपाई और दोहा प्रमुख हैं।
- उदाहरण याद रखने से पहचान आसान होती है।
Step by step
- प्रश्न में पूछे गए नियम, भेद या रचना को पहचानें।
- उदाहरण का विश्लेषण करें।
- विकल्पों को नियम से मिलाकर सही उत्तर चुनें।
Examples
- "मुख चंद्रमा-सा सुंदर है" → उपमा।
- "चरण-कमल बंदौं हरि राई" → रूपक।
- "कनक कनक ते सौ गुनी मादकता अधिकाय" → यमक।
Traps and advanced points
- Trap: उपमा और रूपक में भ्रम।
- Trap: दोहा और सोरठा की मात्राएँ उलटना।
- Trap: रस के अंग भूलना।
Quick revision
- शब्दालंकार, अर्थालंकार।
- नौ रस + वात्सल्य।
- दोहा 13-11; चौपाई 16; सोरठा 11-13।
Practice MCQs
‘ज्ञान’ का विलोम शब्द क्या है?
- अज्ञान
- अधर्म
- अंत
- उत्तर
Read chapter notes · Similar questions
Show answer
Answer: (a) अज्ञान. ‘ज्ञान’ का विलोम ‘अज्ञान’ है।
अधिकरणकारके का विभक्तिः भवति?
- पञ्चमी विभक्तिः
- षष्ठी विभक्तिः
- सप्तमी विभक्तिः
- चतुर्थी विभक्तिः
Read chapter notes · Similar questions
Show answer
Answer: (c) सप्तमी विभक्तिः. अधिकरणकारके सप्तमी विभक्तिः भवति। उदाहरणम् — छात्राः विद्यालये पठन्ति।
‘त्रिभुवन’ में कौन-सा समास है?
- कर्मधारय समास
- द्विगु समास
- द्वंद्व समास
- अव्ययीभाव समास
Read chapter notes · Similar questions
Show answer
Answer: (b) द्विगु समास. ‘त्रिभुवन’ का विग्रह ‘तीन भुवनों का समूह’ है, इसलिए यह द्विगु समास है।
‘स्त्री’ का पर्यायवाची शब्द कौन-सा है?
- नारी
- गज
- देह
- दिवस
Read chapter notes · Similar questions
Show answer
Answer: (a) नारी. ‘नारी’, ‘स्त्री’ का पर्यायवाची (समानार्थी) शब्द है।
‘अग्नि’ का पर्यायवाची शब्द कौन-सा है?
- अनल
- नृप
- निशा
- नयन
Read chapter notes · Similar questions
Show answer
Answer: (a) अनल. ‘अनल’, ‘अग्नि’ का पर्यायवाची (समानार्थी) शब्द है।
‘लिखेत्’ (लिख् धातुः) इति पदे कः लकारः?
- विधिलिङ्लकारः (विध्यर्थः)
- लङ्लकारः (भूतकालः)
- लृट्लकारः (भविष्यत्कालः)
- लट्लकारः (वर्तमानकालः)
Read chapter notes · Similar questions
Show answer
Answer: (a) विधिलिङ्लकारः (विध्यर्थः). ‘लिखेत्’ इति लिख् धातोः विधिलिङ्लकारः (विध्यर्थः) प्रथमपुरुष-एकवचनरूपम्।
‘मेघदूतम्’ इति ग्रन्थस्य रचयिता कः?
- पाणिनिः
- भारविः
- बाणभट्टः
- कालिदासः
Read chapter notes · Similar questions
Show answer
Answer: (d) कालिदासः. ‘मेघदूतम्’ इति ग्रन्थस्य रचयिता कालिदासः।
किस प्रक्रिया में समस्त पद को उसके अवयवों में खोलकर उनके अर्थ-संबंध को स्पष्ट किया जाता है?
- संधि-विच्छेद
- काल परिवर्तन
- वाच्य परिवर्तन
- समास-विग्रह
Read chapter notes · Similar questions
Show answer
Answer: (d) समास-विग्रह. समास-विग्रह समस्त पद को खोलकर उसके अवयवों और उनके अर्थ-संबंध को स्पष्ट करता है।
संज्ञा के स्थान पर प्रयुक्त शब्द किस शब्द-भेद में आता है?
- क्रिया
- अव्यय
- सर्वनाम
- विशेषण
Read chapter notes · Similar questions
Show answer
Answer: (c) सर्वनाम. सर्वनाम संज्ञा या संज्ञा-पद के स्थान पर प्रयुक्त होता है।
‘जीवन’ का विलोम शब्द क्या है?
- निराशा
- पराजय
- विनाश
- मरण
Read chapter notes · Similar questions
Show answer
Answer: (d) मरण. ‘जीवन’ का विलोम ‘मरण’ है।
‘जगदीशः’ इति पदे कः सन्धिः अस्ति?
- विसर्गसन्धिः
- व्यञ्जनसन्धिः
- गुणसन्धिः
- अयादिसन्धिः
Read chapter notes · Similar questions
Show answer
Answer: (b) व्यञ्जनसन्धिः. ‘जगदीशः’ = जगत् + ईशः; अत्र व्यञ्जनसन्धिः।
Notes and questions are written by Kundali IQ for practice. They are not official papers; always check the latest official notification for the syllabus and pattern.