Kundali IQ

Home › Exam notes › OSSC RHT — Regular High School Teacher › मुहावरे और लोकोक्तियाँ

मुहावरे और लोकोक्तियाँ

Hindi — Subject Knowledge (130 marks) · मुहावरे और लोकोक्तियाँ

Useful for: OSSC RHT — Regular High School Teacher

Overview

मुहावरा वाक्यांश होता है जिसका लाक्षणिक अर्थ होता है; लोकोक्ति (कहावत) पूर्ण वाक्य होती है जो अनुभव पर आधारित सीख देती है।

Key points

  • मुहावरा स्वतंत्र वाक्य नहीं होता, वाक्य में प्रयोग होता है।
  • लोकोक्ति अपने आप में पूर्ण वाक्य होती है।
  • "आँख का तारा" = बहुत प्यारा।
  • "ऊँट के मुँह में जीरा" = आवश्यकता से बहुत कम।
  • "अधजल गगरी छलकत जाय" = कम ज्ञान वाला अधिक दिखावा करता है।
  • मुहावरों का शाब्दिक अर्थ नहीं लिया जाता।

Explanation

  • मुहावरे भाषा को सजीव बनाते हैं।
  • प्रसंग से अर्थ स्पष्ट होता है।
  • कहानी के माध्यम से लोकोक्तियाँ सिखाएँ।
  • विद्यार्थी स्वयं वाक्य बनाएँ।
  • क्षेत्रीय कहावतें भी जोड़ी जा सकती हैं।

Step by step

  1. प्रश्न में पूछे गए नियम, भेद या रचना को पहचानें।
  2. उदाहरण का विश्लेषण करें।
  3. विकल्पों को नियम से मिलाकर सही उत्तर चुनें।

Examples

  • "नाक में दम करना" → बहुत परेशान करना।
  • "जैसी करनी वैसी भरनी" → लोकोक्ति।
  • "हाथ पर हाथ धरे बैठना" → कुछ न करना।

Traps and advanced points

  • Trap: मुहावरे का शाब्दिक अर्थ लेना।
  • Trap: मुहावरा और लोकोक्ति में भ्रम।
  • Trap: बिना प्रसंग प्रयोग।

Quick revision

  • मुहावरा = वाक्यांश।
  • लोकोक्ति = पूर्ण वाक्य।
  • लाक्षणिक अर्थ।

Practice MCQs

  1. ‘गच्छन्ति’ (गम् धातुः, लट्लकारः) इति पदे कः पुरुषः किं वचनं च?

    1. मध्यमपुरुषः, बहुवचनम्
    2. प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
    3. मध्यमपुरुषः, द्विवचनम्
    4. प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्

    Read chapter notes · Similar questions

    Show answer

    Answer: (d) प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्. ‘गच्छन्ति’ — प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्।

  2. स्वस्ति-शब्दस्य योगे का विभक्तिः भवति?

    1. तृतीया विभक्तिः
    2. चतुर्थी विभक्तिः
    3. सप्तमी विभक्तिः
    4. षष्ठी विभक्तिः

    Read chapter notes · Similar questions

    Show answer

    Answer: (b) चतुर्थी विभक्तिः. स्वस्ति-शब्दस्य योगे चतुर्थी विभक्तिः भवति। उदाहरणम् — प्रजाभ्यः स्वस्ति।

  3. ‘लेखकः’ इति पदे कः प्रत्ययः?

    1. क्तवतु प्रत्ययः
    2. क्त प्रत्ययः
    3. तव्यत् प्रत्ययः
    4. ण्वुल् प्रत्ययः

    Read chapter notes · Similar questions

    Show answer

    Answer: (d) ण्वुल् प्रत्ययः. ‘लेखकः’ इति पदे ण्वुल् प्रत्ययः।

  4. ‘पवन’ का पर्यायवाची शब्द कौन-सा है?

    1. समीर
    2. अनल
    3. सखा
    4. नारी

    Read chapter notes · Similar questions

    Show answer

    Answer: (a) समीर. ‘समीर’, ‘पवन’ का पर्यायवाची (समानार्थी) शब्द है।

  5. ‘यथाशक्ति’ में कौन-सा समास है?

    1. द्विगु समास
    2. अव्ययीभाव समास
    3. द्वंद्व समास
    4. कर्मधारय समास

    Read chapter notes · Similar questions

    Show answer

    Answer: (b) अव्ययीभाव समास. ‘यथाशक्ति’ का विग्रह ‘शक्ति के अनुसार’ है, इसलिए यह अव्ययीभाव समास है।

  6. ‘गच्छति’ (गम् धातुः, लट्लकारः) इति पदे कः पुरुषः किं वचनं च?

    1. प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
    2. प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
    3. उत्तमपुरुषः, बहुवचनम्
    4. उत्तमपुरुषः, द्विवचनम्

    Read chapter notes · Similar questions

    Show answer

    Answer: (b) प्रथमपुरुषः, एकवचनम्. ‘गच्छति’ — प्रथमपुरुषः, एकवचनम्।

  7. ‘निर्माण’ का विलोम शब्द क्या है?

    1. निराशा
    2. जटिल
    3. विनाश
    4. व्यय

    Read chapter notes · Similar questions

    Show answer

    Answer: (c) विनाश. ‘निर्माण’ का विलोम ‘विनाश’ है।

  8. ‘पठित्वा’ इति पदे कः प्रत्ययः?

    1. शतृ प्रत्ययः
    2. ल्यप् प्रत्ययः
    3. ण्वुल् प्रत्ययः
    4. क्त्वा प्रत्ययः

    Read chapter notes · Similar questions

    Show answer

    Answer: (d) क्त्वा प्रत्ययः. ‘पठित्वा’ इति पदे क्त्वा प्रत्ययः।

  9. तत्सम शब्द ‘कार्य’ का तद्भव रूप क्या है?

    1. घर
    2. साँप
    3. खेत
    4. काज

    Read chapter notes · Similar questions

    Show answer

    Answer: (d) काज. ‘कार्य’ (तत्सम) का तद्भव रूप ‘काज’ है।

  10. ‘लंबोदर’ में कौन-सा समास है?

    1. द्वंद्व समास
    2. तत्पुरुष समास
    3. कर्मधारय समास
    4. बहुव्रीहि समास

    Read chapter notes · Similar questions

    Show answer

    Answer: (d) बहुव्रीहि समास. ‘लंबोदर’ का विग्रह ‘लंबा है उदर जिसका अर्थात् गणेश’ है, इसलिए यह बहुव्रीहि समास है।

  11. ‘पठतः’ (पठ् धातुः, लट्लकारः) इति पदे कः पुरुषः किं वचनं च?

    1. मध्यमपुरुषः, बहुवचनम्
    2. प्रथमपुरुषः, द्विवचनम्
    3. मध्यमपुरुषः, द्विवचनम्
    4. उत्तमपुरुषः, द्विवचनम्

    Read chapter notes · Similar questions

    Show answer

    Answer: (b) प्रथमपुरुषः, द्विवचनम्. ‘पठतः’ — प्रथमपुरुषः, द्विवचनम्।

  12. उभयतः-शब्दस्य योगे का विभक्तिः भवति?

    1. तृतीया विभक्तिः
    2. द्वितीया विभक्तिः
    3. पञ्चमी विभक्तिः
    4. षष्ठी विभक्तिः

    Read chapter notes · Similar questions

    Show answer

    Answer: (b) द्वितीया विभक्तिः. उभयतः-शब्दस्य योगे द्वितीया विभक्तिः भवति। उदाहरणम् — ग्रामम् उभयतः वृक्षाः सन्ति।

  13. तत्सम शब्द ‘सूर्य’ का तद्भव रूप क्या है?

    1. चाँद
    2. कान
    3. सूरज
    4. साँप

    Read chapter notes · Similar questions

    Show answer

    Answer: (c) सूरज. ‘सूर्य’ (तत्सम) का तद्भव रूप ‘सूरज’ है।

  14. ‘वदेत्’ (वद् धातुः) इति पदे कः लकारः?

    1. लट्लकारः (वर्तमानकालः)
    2. लोट्लकारः (आज्ञार्थः)
    3. लृट्लकारः (भविष्यत्कालः)
    4. विधिलिङ्लकारः (विध्यर्थः)

    Read chapter notes · Similar questions

    Show answer

    Answer: (d) विधिलिङ्लकारः (विध्यर्थः). ‘वदेत्’ इति वद् धातोः विधिलिङ्लकारः (विध्यर्थः) प्रथमपुरुष-एकवचनरूपम्।

  15. ‘उदय’ का विलोम शब्द क्या है?

    1. पतन
    2. कठोर
    3. नरक
    4. अस्त

    Read chapter notes · Similar questions

    Show answer

    Answer: (d) अस्त. ‘उदय’ का विलोम ‘अस्त’ है।

Notes and questions are written by Kundali IQ for practice. They are not official papers; always check the latest official notification for the syllabus and pattern.