Home › Exam notes › OSSC RHT — Regular High School Teacher › मुहावरे और लोकोक्तियाँ
मुहावरे और लोकोक्तियाँ
Hindi — Subject Knowledge (130 marks) · मुहावरे और लोकोक्तियाँ
Useful for: OSSC RHT — Regular High School Teacher
Overview
मुहावरा वाक्यांश होता है जिसका लाक्षणिक अर्थ होता है; लोकोक्ति (कहावत) पूर्ण वाक्य होती है जो अनुभव पर आधारित सीख देती है।
Key points
- मुहावरा स्वतंत्र वाक्य नहीं होता, वाक्य में प्रयोग होता है।
- लोकोक्ति अपने आप में पूर्ण वाक्य होती है।
- "आँख का तारा" = बहुत प्यारा।
- "ऊँट के मुँह में जीरा" = आवश्यकता से बहुत कम।
- "अधजल गगरी छलकत जाय" = कम ज्ञान वाला अधिक दिखावा करता है।
- मुहावरों का शाब्दिक अर्थ नहीं लिया जाता।
Explanation
- मुहावरे भाषा को सजीव बनाते हैं।
- प्रसंग से अर्थ स्पष्ट होता है।
- कहानी के माध्यम से लोकोक्तियाँ सिखाएँ।
- विद्यार्थी स्वयं वाक्य बनाएँ।
- क्षेत्रीय कहावतें भी जोड़ी जा सकती हैं।
Step by step
- प्रश्न में पूछे गए नियम, भेद या रचना को पहचानें।
- उदाहरण का विश्लेषण करें।
- विकल्पों को नियम से मिलाकर सही उत्तर चुनें।
Examples
- "नाक में दम करना" → बहुत परेशान करना।
- "जैसी करनी वैसी भरनी" → लोकोक्ति।
- "हाथ पर हाथ धरे बैठना" → कुछ न करना।
Traps and advanced points
- Trap: मुहावरे का शाब्दिक अर्थ लेना।
- Trap: मुहावरा और लोकोक्ति में भ्रम।
- Trap: बिना प्रसंग प्रयोग।
Quick revision
- मुहावरा = वाक्यांश।
- लोकोक्ति = पूर्ण वाक्य।
- लाक्षणिक अर्थ।
Practice MCQs
‘गच्छन्ति’ (गम् धातुः, लट्लकारः) इति पदे कः पुरुषः किं वचनं च?
- मध्यमपुरुषः, बहुवचनम्
- प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- मध्यमपुरुषः, द्विवचनम्
- प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
Read chapter notes · Similar questions
Show answer
Answer: (d) प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्. ‘गच्छन्ति’ — प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्।
स्वस्ति-शब्दस्य योगे का विभक्तिः भवति?
- तृतीया विभक्तिः
- चतुर्थी विभक्तिः
- सप्तमी विभक्तिः
- षष्ठी विभक्तिः
Read chapter notes · Similar questions
Show answer
Answer: (b) चतुर्थी विभक्तिः. स्वस्ति-शब्दस्य योगे चतुर्थी विभक्तिः भवति। उदाहरणम् — प्रजाभ्यः स्वस्ति।
‘लेखकः’ इति पदे कः प्रत्ययः?
- क्तवतु प्रत्ययः
- क्त प्रत्ययः
- तव्यत् प्रत्ययः
- ण्वुल् प्रत्ययः
Read chapter notes · Similar questions
Show answer
Answer: (d) ण्वुल् प्रत्ययः. ‘लेखकः’ इति पदे ण्वुल् प्रत्ययः।
‘पवन’ का पर्यायवाची शब्द कौन-सा है?
- समीर
- अनल
- सखा
- नारी
Read chapter notes · Similar questions
Show answer
Answer: (a) समीर. ‘समीर’, ‘पवन’ का पर्यायवाची (समानार्थी) शब्द है।
‘यथाशक्ति’ में कौन-सा समास है?
- द्विगु समास
- अव्ययीभाव समास
- द्वंद्व समास
- कर्मधारय समास
Read chapter notes · Similar questions
Show answer
Answer: (b) अव्ययीभाव समास. ‘यथाशक्ति’ का विग्रह ‘शक्ति के अनुसार’ है, इसलिए यह अव्ययीभाव समास है।
‘गच्छति’ (गम् धातुः, लट्लकारः) इति पदे कः पुरुषः किं वचनं च?
- प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
- प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- उत्तमपुरुषः, बहुवचनम्
- उत्तमपुरुषः, द्विवचनम्
Read chapter notes · Similar questions
Show answer
Answer: (b) प्रथमपुरुषः, एकवचनम्. ‘गच्छति’ — प्रथमपुरुषः, एकवचनम्।
‘निर्माण’ का विलोम शब्द क्या है?
- निराशा
- जटिल
- विनाश
- व्यय
Read chapter notes · Similar questions
Show answer
Answer: (c) विनाश. ‘निर्माण’ का विलोम ‘विनाश’ है।
‘पठित्वा’ इति पदे कः प्रत्ययः?
- शतृ प्रत्ययः
- ल्यप् प्रत्ययः
- ण्वुल् प्रत्ययः
- क्त्वा प्रत्ययः
Read chapter notes · Similar questions
Show answer
Answer: (d) क्त्वा प्रत्ययः. ‘पठित्वा’ इति पदे क्त्वा प्रत्ययः।
तत्सम शब्द ‘कार्य’ का तद्भव रूप क्या है?
- घर
- साँप
- खेत
- काज
Read chapter notes · Similar questions
Show answer
Answer: (d) काज. ‘कार्य’ (तत्सम) का तद्भव रूप ‘काज’ है।
‘लंबोदर’ में कौन-सा समास है?
- द्वंद्व समास
- तत्पुरुष समास
- कर्मधारय समास
- बहुव्रीहि समास
Read chapter notes · Similar questions
Show answer
Answer: (d) बहुव्रीहि समास. ‘लंबोदर’ का विग्रह ‘लंबा है उदर जिसका अर्थात् गणेश’ है, इसलिए यह बहुव्रीहि समास है।
‘पठतः’ (पठ् धातुः, लट्लकारः) इति पदे कः पुरुषः किं वचनं च?
- मध्यमपुरुषः, बहुवचनम्
- प्रथमपुरुषः, द्विवचनम्
- मध्यमपुरुषः, द्विवचनम्
- उत्तमपुरुषः, द्विवचनम्
Read chapter notes · Similar questions
Show answer
Answer: (b) प्रथमपुरुषः, द्विवचनम्. ‘पठतः’ — प्रथमपुरुषः, द्विवचनम्।
उभयतः-शब्दस्य योगे का विभक्तिः भवति?
- तृतीया विभक्तिः
- द्वितीया विभक्तिः
- पञ्चमी विभक्तिः
- षष्ठी विभक्तिः
Read chapter notes · Similar questions
Show answer
Answer: (b) द्वितीया विभक्तिः. उभयतः-शब्दस्य योगे द्वितीया विभक्तिः भवति। उदाहरणम् — ग्रामम् उभयतः वृक्षाः सन्ति।
तत्सम शब्द ‘सूर्य’ का तद्भव रूप क्या है?
- चाँद
- कान
- सूरज
- साँप
Read chapter notes · Similar questions
Show answer
Answer: (c) सूरज. ‘सूर्य’ (तत्सम) का तद्भव रूप ‘सूरज’ है।
‘वदेत्’ (वद् धातुः) इति पदे कः लकारः?
- लट्लकारः (वर्तमानकालः)
- लोट्लकारः (आज्ञार्थः)
- लृट्लकारः (भविष्यत्कालः)
- विधिलिङ्लकारः (विध्यर्थः)
Read chapter notes · Similar questions
Show answer
Answer: (d) विधिलिङ्लकारः (विध्यर्थः). ‘वदेत्’ इति वद् धातोः विधिलिङ्लकारः (विध्यर्थः) प्रथमपुरुष-एकवचनरूपम्।
‘उदय’ का विलोम शब्द क्या है?
- पतन
- कठोर
- नरक
- अस्त
Read chapter notes · Similar questions
Show answer
Answer: (d) अस्त. ‘उदय’ का विलोम ‘अस्त’ है।
Notes and questions are written by Kundali IQ for practice. They are not official papers; always check the latest official notification for the syllabus and pattern.