Kundali IQ

Home › Exam notes › OSSC RHT — Regular High School Teacher › संज्ञा, सर्वनाम, विशेषण और अव्यय

संज्ञा, सर्वनाम, विशेषण और अव्यय

Hindi — Subject Knowledge (130 marks) · संज्ञा, सर्वनाम, विशेषण और अव्यय

Useful for: OSSC RHT — Regular High School Teacher

Overview

संज्ञा किसी व्यक्ति, वस्तु, स्थान या भाव का नाम है; सर्वनाम संज्ञा के स्थान पर आता है; विशेषण संज्ञा की विशेषता बताता है; अव्यय में लिंग, वचन से परिवर्तन नहीं होता।

Key points

  • संज्ञा के प्रमुख भेद: व्यक्तिवाचक, जातिवाचक, भाववाचक (साथ में समूहवाचक और द्रव्यवाचक)।
  • सर्वनाम के छह भेद: पुरुषवाचक, निश्चयवाचक, अनिश्चयवाचक, संबंधवाचक, प्रश्नवाचक, निजवाचक।
  • विशेषण के भेद: गुणवाचक, संख्यावाचक, परिमाणवाचक, सार्वनामिक।
  • अव्यय के भेद: क्रियाविशेषण, संबंधबोधक, समुच्चयबोधक, विस्मयादिबोधक।
  • विशेषण जिस संज्ञा की विशेषता बताता है, उसे विशेष्य कहते हैं।
  • भाववाचक संज्ञा प्रायः प्रत्यय जोड़कर बनती है (मीठा → मिठास)।

Explanation

  • "वह" सर्वनाम भी हो सकता है और सार्वनामिक विशेषण भी — संदर्भ देखें।
  • निजवाचक सर्वनाम: आप, स्वयं, खुद।
  • क्रियाविशेषण क्रिया की विशेषता बताता है।
  • समुच्चयबोधक दो वाक्यों या शब्दों को जोड़ता है (और, परंतु)।
  • पाठ के वाक्यों से पद-परिचय कराना प्रभावी है।

Step by step

  1. प्रश्न में पूछे गए नियम, भेद या रचना को पहचानें।
  2. उदाहरण का विश्लेषण करें।
  3. विकल्पों को नियम से मिलाकर सही उत्तर चुनें।

Examples

  • "बचपन" → भाववाचक संज्ञा।
  • "वह किताब मेरी है" में "वह" → सार्वनामिक विशेषण।
  • "अरे! तुम आ गए" में "अरे" → विस्मयादिबोधक अव्यय।

Traps and advanced points

  • Trap: सर्वनाम और सार्वनामिक विशेषण में भ्रम।
  • Trap: भाववाचक और जातिवाचक को मिलाना।
  • Trap: अव्यय को विकारी मानना।

Quick revision

  • संज्ञा के तीन मुख्य भेद।
  • सर्वनाम के छह भेद।
  • अव्यय अविकारी।

Practice MCQs

  1. "राजा" का स्त्रीलिंग है —

    1. रानी
    2. राजन
    3. राजकुमारी
    4. राजिन

    Read chapter notes · Similar questions

    Show answer

    Answer: (a) रानी. राजा → रानी।

  2. ‘किरातार्जुनीयम्’ इति ग्रन्थस्य रचयिता कः?

    1. विष्णुशर्मा
    2. शूद्रकः
    3. पाणिनिः
    4. भारविः

    Read chapter notes · Similar questions

    Show answer

    Answer: (d) भारविः. ‘किरातार्जुनीयम्’ इति ग्रन्थस्य रचयिता भारविः।

  3. ‘वदति’ (वद् धातुः) इति पदे कः लकारः?

    1. लोट्लकारः (आज्ञार्थः)
    2. लङ्लकारः (भूतकालः)
    3. लृट्लकारः (भविष्यत्कालः)
    4. लट्लकारः (वर्तमानकालः)

    Read chapter notes · Similar questions

    Show answer

    Answer: (d) लट्लकारः (वर्तमानकालः). ‘वदति’ इति वद् धातोः लट्लकारः (वर्तमानकालः) प्रथमपुरुष-एकवचनरूपम्।

  4. ‘सूर्योदयः’ इति पदे कः सन्धिः अस्ति?

    1. वृद्धिसन्धिः
    2. अयादिसन्धिः
    3. गुणसन्धिः
    4. दीर्घसन्धिः

    Read chapter notes · Similar questions

    Show answer

    Answer: (c) गुणसन्धिः. ‘सूर्योदयः’ = सूर्य + उदयः; अत्र गुणसन्धिः।

  5. "नदी" का बहुवचन है —

    1. नदीयाँ
    2. नदियाँ
    3. नदिए
    4. नदीएँ

    Read chapter notes · Similar questions

    Show answer

    Answer: (b) नदियाँ. ई-कारांत स्त्रीलिंग शब्द में "ई" को "इ" करके "याँ" जोड़ते हैं: नदियाँ।

  6. ‘मान’ का विलोम शब्द क्या है?

    1. अपमान
    2. विनाश
    3. निराशा
    4. नास्तिक

    Read chapter notes · Similar questions

    Show answer

    Answer: (a) अपमान. ‘मान’ का विलोम ‘अपमान’ है।

  7. ‘सुख’ का विलोम शब्द क्या है?

    1. कृतघ्न
    2. दुःख
    3. अपकार
    4. निर्जीव

    Read chapter notes · Similar questions

    Show answer

    Answer: (b) दुःख. ‘सुख’ का विलोम ‘दुःख’ है।

  8. ‘आकाश’ का विलोम शब्द क्या है?

    1. कृतघ्न
    2. पाताल
    3. अंत
    4. व्यय

    Read chapter notes · Similar questions

    Show answer

    Answer: (b) पाताल. ‘आकाश’ का विलोम ‘पाताल’ है।

  9. काव्य या नाटक में अनुभूत प्रमुख सौंदर्यात्मक भाव को क्या कहा जाता है?

    1. रस
    2. कारक
    3. प्रत्यय
    4. वचन

    Read chapter notes · Similar questions

    Show answer

    Answer: (a) रस. रस काव्य और नाट्य में अनुभव होने वाला सौंदर्यात्मक-भावात्मक आस्वाद है।

  10. ‘विद्यालय’ (विद्या + आलय) में कौन-सी संधि है?

    1. वृद्धि संधि
    2. विसर्ग संधि
    3. दीर्घ संधि
    4. यण संधि

    Read chapter notes · Similar questions

    Show answer

    Answer: (c) दीर्घ संधि. ‘विद्यालय’ = विद्या + आलय; यहाँ दीर्घ संधि है।

  11. तत्सम शब्द ‘अग्नि’ का तद्भव रूप क्या है?

    1. रात
    2. सूरज
    3. घर
    4. आग

    Read chapter notes · Similar questions

    Show answer

    Answer: (d) आग. ‘अग्नि’ (तत्सम) का तद्भव रूप ‘आग’ है।

  12. क्रिया या अवस्था के समय को व्यक्त करने वाली व्याकरणिक श्रेणी कौन-सी है?

    1. समास
    2. काल
    3. लिंग
    4. कारक

    Read chapter notes · Similar questions

    Show answer

    Answer: (b) काल. काल क्रिया या अवस्था के समय-संदर्भ को व्यक्त करता है।

  13. ‘राजा’ का पर्यायवाची शब्द कौन-सा है?

    1. गिरि
    2. नृप
    3. सखा
    4. अश्व

    Read chapter notes · Similar questions

    Show answer

    Answer: (b) नृप. ‘नृप’, ‘राजा’ का पर्यायवाची (समानार्थी) शब्द है।

  14. प्रश्न पूछने वाले वाक्य के अंत में लगता है —

    1. ।
    2. ?
    3. !
    4. ,

    Read chapter notes · Similar questions

    Show answer

    Answer: (b) ?. प्रश्नवाचक चिह्न "?" प्रश्न के अंत में लगता है।

  15. ‘बालक’ (अकारान्त-पुंलिङ्ग) शब्दस्य तृतीया विभक्तिः, बहुवचनम् किम्?

    1. बालकस्य
    2. बालकेन
    3. बालकेषु
    4. बालकैः

    Read chapter notes · Similar questions

    Show answer

    Answer: (d) बालकैः. ‘बालक’ शब्दस्य तृतीया विभक्तिः, बहुवचनम् — ‘बालकैः’।

Notes and questions are written by Kundali IQ for practice. They are not official papers; always check the latest official notification for the syllabus and pattern.