Home › Exam notes › OSSC RHT — Regular High School Teacher › संज्ञा, सर्वनाम, विशेषण और अव्यय
संज्ञा, सर्वनाम, विशेषण और अव्यय
Hindi — Subject Knowledge (130 marks) · संज्ञा, सर्वनाम, विशेषण और अव्यय
Useful for: OSSC RHT — Regular High School Teacher
Overview
संज्ञा किसी व्यक्ति, वस्तु, स्थान या भाव का नाम है; सर्वनाम संज्ञा के स्थान पर आता है; विशेषण संज्ञा की विशेषता बताता है; अव्यय में लिंग, वचन से परिवर्तन नहीं होता।
Key points
- संज्ञा के प्रमुख भेद: व्यक्तिवाचक, जातिवाचक, भाववाचक (साथ में समूहवाचक और द्रव्यवाचक)।
- सर्वनाम के छह भेद: पुरुषवाचक, निश्चयवाचक, अनिश्चयवाचक, संबंधवाचक, प्रश्नवाचक, निजवाचक।
- विशेषण के भेद: गुणवाचक, संख्यावाचक, परिमाणवाचक, सार्वनामिक।
- अव्यय के भेद: क्रियाविशेषण, संबंधबोधक, समुच्चयबोधक, विस्मयादिबोधक।
- विशेषण जिस संज्ञा की विशेषता बताता है, उसे विशेष्य कहते हैं।
- भाववाचक संज्ञा प्रायः प्रत्यय जोड़कर बनती है (मीठा → मिठास)।
Explanation
- "वह" सर्वनाम भी हो सकता है और सार्वनामिक विशेषण भी — संदर्भ देखें।
- निजवाचक सर्वनाम: आप, स्वयं, खुद।
- क्रियाविशेषण क्रिया की विशेषता बताता है।
- समुच्चयबोधक दो वाक्यों या शब्दों को जोड़ता है (और, परंतु)।
- पाठ के वाक्यों से पद-परिचय कराना प्रभावी है।
Step by step
- प्रश्न में पूछे गए नियम, भेद या रचना को पहचानें।
- उदाहरण का विश्लेषण करें।
- विकल्पों को नियम से मिलाकर सही उत्तर चुनें।
Examples
- "बचपन" → भाववाचक संज्ञा।
- "वह किताब मेरी है" में "वह" → सार्वनामिक विशेषण।
- "अरे! तुम आ गए" में "अरे" → विस्मयादिबोधक अव्यय।
Traps and advanced points
- Trap: सर्वनाम और सार्वनामिक विशेषण में भ्रम।
- Trap: भाववाचक और जातिवाचक को मिलाना।
- Trap: अव्यय को विकारी मानना।
Quick revision
- संज्ञा के तीन मुख्य भेद।
- सर्वनाम के छह भेद।
- अव्यय अविकारी।
Practice MCQs
"राजा" का स्त्रीलिंग है —
- रानी
- राजन
- राजकुमारी
- राजिन
Read chapter notes · Similar questions
Show answer
Answer: (a) रानी. राजा → रानी।
‘किरातार्जुनीयम्’ इति ग्रन्थस्य रचयिता कः?
- विष्णुशर्मा
- शूद्रकः
- पाणिनिः
- भारविः
Read chapter notes · Similar questions
Show answer
Answer: (d) भारविः. ‘किरातार्जुनीयम्’ इति ग्रन्थस्य रचयिता भारविः।
‘वदति’ (वद् धातुः) इति पदे कः लकारः?
- लोट्लकारः (आज्ञार्थः)
- लङ्लकारः (भूतकालः)
- लृट्लकारः (भविष्यत्कालः)
- लट्लकारः (वर्तमानकालः)
Read chapter notes · Similar questions
Show answer
Answer: (d) लट्लकारः (वर्तमानकालः). ‘वदति’ इति वद् धातोः लट्लकारः (वर्तमानकालः) प्रथमपुरुष-एकवचनरूपम्।
‘सूर्योदयः’ इति पदे कः सन्धिः अस्ति?
- वृद्धिसन्धिः
- अयादिसन्धिः
- गुणसन्धिः
- दीर्घसन्धिः
Read chapter notes · Similar questions
Show answer
Answer: (c) गुणसन्धिः. ‘सूर्योदयः’ = सूर्य + उदयः; अत्र गुणसन्धिः।
"नदी" का बहुवचन है —
- नदीयाँ
- नदियाँ
- नदिए
- नदीएँ
Read chapter notes · Similar questions
Show answer
Answer: (b) नदियाँ. ई-कारांत स्त्रीलिंग शब्द में "ई" को "इ" करके "याँ" जोड़ते हैं: नदियाँ।
‘मान’ का विलोम शब्द क्या है?
- अपमान
- विनाश
- निराशा
- नास्तिक
Read chapter notes · Similar questions
Show answer
Answer: (a) अपमान. ‘मान’ का विलोम ‘अपमान’ है।
‘सुख’ का विलोम शब्द क्या है?
- कृतघ्न
- दुःख
- अपकार
- निर्जीव
Read chapter notes · Similar questions
Show answer
Answer: (b) दुःख. ‘सुख’ का विलोम ‘दुःख’ है।
‘आकाश’ का विलोम शब्द क्या है?
- कृतघ्न
- पाताल
- अंत
- व्यय
Read chapter notes · Similar questions
Show answer
Answer: (b) पाताल. ‘आकाश’ का विलोम ‘पाताल’ है।
काव्य या नाटक में अनुभूत प्रमुख सौंदर्यात्मक भाव को क्या कहा जाता है?
- रस
- कारक
- प्रत्यय
- वचन
Read chapter notes · Similar questions
Show answer
Answer: (a) रस. रस काव्य और नाट्य में अनुभव होने वाला सौंदर्यात्मक-भावात्मक आस्वाद है।
‘विद्यालय’ (विद्या + आलय) में कौन-सी संधि है?
- वृद्धि संधि
- विसर्ग संधि
- दीर्घ संधि
- यण संधि
Read chapter notes · Similar questions
Show answer
Answer: (c) दीर्घ संधि. ‘विद्यालय’ = विद्या + आलय; यहाँ दीर्घ संधि है।
तत्सम शब्द ‘अग्नि’ का तद्भव रूप क्या है?
- रात
- सूरज
- घर
- आग
Read chapter notes · Similar questions
Show answer
Answer: (d) आग. ‘अग्नि’ (तत्सम) का तद्भव रूप ‘आग’ है।
क्रिया या अवस्था के समय को व्यक्त करने वाली व्याकरणिक श्रेणी कौन-सी है?
- समास
- काल
- लिंग
- कारक
Read chapter notes · Similar questions
Show answer
Answer: (b) काल. काल क्रिया या अवस्था के समय-संदर्भ को व्यक्त करता है।
‘राजा’ का पर्यायवाची शब्द कौन-सा है?
- गिरि
- नृप
- सखा
- अश्व
Read chapter notes · Similar questions
Show answer
Answer: (b) नृप. ‘नृप’, ‘राजा’ का पर्यायवाची (समानार्थी) शब्द है।
प्रश्न पूछने वाले वाक्य के अंत में लगता है —
- ।
- ?
- !
- ,
Read chapter notes · Similar questions
Show answer
Answer: (b) ?. प्रश्नवाचक चिह्न "?" प्रश्न के अंत में लगता है।
‘बालक’ (अकारान्त-पुंलिङ्ग) शब्दस्य तृतीया विभक्तिः, बहुवचनम् किम्?
- बालकस्य
- बालकेन
- बालकेषु
- बालकैः
Read chapter notes · Similar questions
Show answer
Answer: (d) बालकैः. ‘बालक’ शब्दस्य तृतीया विभक्तिः, बहुवचनम् — ‘बालकैः’।
Notes and questions are written by Kundali IQ for practice. They are not official papers; always check the latest official notification for the syllabus and pattern.